Tương Ưng Bộ · SN 41.8
Kinh Nigaṇṭha Nātaputta
Nigaṇṭhanāṭaputtasutta — bài thứ tám
Giới thiệu bài kinh
Bối cảnh và những chỗ dễ hiểu sai. Nên đọc nếu đây là lần đầu.
Bài thứ tám là bài mà Citta tranh luận với một vị thầy ngoại đạo — và nó là bài có không khí căng nhất của tương ưng.
Nigaṇṭha Nātaputta — thủ lĩnh phái Nigaṇṭha — đến Macchikāsaṇḍa với đại chúng. Citta cùng nhiều cư sĩ đến chào.
Và Nigaṇṭha hỏi một câu có vẻ vô hại:
"Này gia chủ, ông có tin lời sa-môn Gotama rằng — "có một định không tầm không tứ, có sự diệt của tầm và tứ" không?"
Và câu trả lời của Citta là câu quan trọng nhất của bài:
"Bạch Tôn giả, ở đây con không đi theo lòng tin nơi Đức Thế Tôn. "Có một định không tầm không tứ" — đúng là như vậy."
Đó là một câu rất khéo, và Nigaṇṭha hiểu sai hoàn toàn. Ông ta nhìn lên và nói với chúng của mình:
"Hỡi các ông, hãy xem đấy — gia chủ Citta này ngay thẳng đến mức nào, không giả dối đến mức nào, không xảo quyệt đến mức nào! Người ấy tưởng có thể chặn gió bằng lưới, người ấy tưởng có thể ngăn dòng sông Gaṅgā bằng nắm tay — kẻ tưởng có thể chặn được tầm và tứ!"
Ông ta khen Citta, và trong lúc khen, ông ta nói rằng việc ấy là không thể.
Rồi Citta hỏi một câu rất gọn:
"Bạch Tôn giả, ngài nghĩ sao: trí tuệ và lòng tin — cái nào cao thượng hơn?" "Này gia chủ, trí tuệ cao thượng hơn lòng tin."
Và rồi Citta làm một việc mà tôi muốn gọi là "trình bày bằng chứng":
"Bạch Tôn giả, con, chừng nào con muốn, chứng và trú sơ thiền. Chừng nào con muốn, chứng và trú nhị thiền. Chừng nào con muốn, chứng và trú tam thiền. Chừng nào con muốn, chứng và trú tứ thiền. Bạch Tôn giả, con biết như vậy, thấy như vậy, thì con còn đi theo lòng tin nơi sa-môn hay bà-la-môn nào khác nữa?"
Không phải tin. Biết. Và biết bằng cách làm được.
Rồi Nigaṇṭha đổi giọng hoàn toàn — và đây là chi tiết đáng sợ nhất của bài:
"Hỡi các ông, hãy xem đấy — gia chủ Citta này không ngay thẳng đến mức nào, giả dối đến mức nào, xảo quyệt đến mức nào!"
Cùng một người. Cùng một buổi nói chuyện. Khen rồi chê, bằng đúng những chữ ấy, đảo ngược.
Và Citta bắt lỗi ấy — không hằn học, chỉ nêu ra:
"Bạch Tôn giả, chính ngài vừa nói: "gia chủ Citta này ngay thẳng, không giả dối, không xảo quyệt". Và chính ngài vừa nói: "gia chủ Citta này không ngay thẳng, giả dối, xảo quyệt". Nếu lời trước của ngài là đúng, thì lời sau của ngài là sai. Còn nếu lời trước của ngài là sai, thì lời sau của ngài là đúng."
Và rồi mười câu hỏi — một, hai, ba, cho đến mười — "một câu hỏi, một đề mục, một lời giải đáp", và tiếp đến mười.
Đó là một thách thức: mười câu hỏi đúng pháp, và nếu ngài trả lời được, thì hãy đưa ta về.
Nigaṇṭha không trả lời. Và Citta đứng dậy ra về.
Đó là cách bài kinh kết thúc: không có ai cải đạo, không có ai quy y, chỉ có một cuộc tranh luận mà một bên bỏ đi.
Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya) — bộ kinh thứ ba trong Kinh tạng Pali. Đây là Tương Ưng Citta (Cittasaṃyutta), tương ưng thứ 41.
Phẩm Citta (Cittavagga) — phẩm thứ nhất của Tương Ưng Citta.
Kinh Nigaṇṭha Nātaputta (Nigaṇṭhanāṭaputtasutta) — bài thứ tám.
"Lúc bấy giờ, Nigaṇṭha Nātaputta đã đến Macchikāsaṇḍa cùng với một đại chúng Nigaṇṭha.
Gia chủ Citta nghe được: Nigaṇṭha Nātaputta, nghe nói, đã đến Macchikāsaṇḍa cùng với một đại chúng Nigaṇṭha.
Rồi, gia chủ Citta, cùng với nhiều cư sĩ, đi đến chỗ Nigaṇṭha Nātaputta; đến rồi, chào hỏi thân thiện với Nigaṇṭha Nātaputta.
Sau khi trao đổi những lời chào hỏi thân thiện và đáng nhớ, ngồi xuống một bên. Nigaṇṭha Nātaputta nói với gia chủ Citta đang ngồi một bên rằng:
Này gia chủ, ông có tin lời sa-môn Gotama rằng —
có một định không tầm không tứ, có sự diệt của tầm và tứ không?
Bạch Tôn giả, ở đây con không đi theo lòng tin nơi Đức Thế Tôn.
Có một định không tầm không tứ, có sự diệt của tầm và tứ — đúng là như vậy.
Khi được nói vậy, Nigaṇṭha Nātaputta nhìn lên và nói rằng:
Hỡi các ông, hãy xem đấy — gia chủ Citta này ngay thẳng đến mức nào, gia chủ Citta này không giả dối đến mức nào, gia chủ Citta này không xảo quyệt đến mức nào! Người ấy tưởng có thể chặn gió bằng lưới, người ấy tưởng có thể ngăn dòng sông Gaṅgā bằng nắm tay — kẻ tưởng có thể chặn được tầm và tứ.
Bạch Tôn giả, ngài nghĩ sao:
trí tuệ và lòng tin — cái nào cao thượng hơn?
Này gia chủ, trí tuệ cao thượng hơn lòng tin.
Bạch Tôn giả, con, chừng nào con muốn, sau khi ly dục, sau khi ly các pháp bất thiện, chứng và trú sơ thiền — có tầm, có tứ, có hỷ lạc do ly dục sinh.
Bạch Tôn giả, con, chừng nào con muốn, sau khi lắng dịu tầm và tứ, chứng và trú nhị thiền — không tầm, không tứ, có hỷ lạc do định sinh.
Bạch Tôn giả, con, chừng nào con muốn, sau khi ly hỷ, trú xả, chánh niệm, tỉnh giác, và cảm nhận lạc bằng thân, chứng và trú tam thiền.
Bạch Tôn giả, con, chừng nào con muốn, sau khi đoạn lạc, sau khi đoạn khổ, sau khi đã chấm dứt hỷ và ưu từ trước, chứng và trú tứ thiền — không khổ không lạc, thanh tịnh nhờ xả và chánh niệm.
Bạch Tôn giả, con biết như vậy, thấy như vậy, thì con còn đi theo lòng tin nơi sa-môn hay bà-la-môn nào khác nữa?
Có một định không tầm không tứ, có sự diệt của tầm và tứ.
Khi được nói vậy, Nigaṇṭha Nātaputta nhìn lại chúng của mình và nói rằng:
Hỡi các ông, hãy xem đấy — gia chủ Citta này không ngay thẳng đến mức nào, gia chủ Citta này giả dối đến mức nào, gia chủ Citta này xảo quyệt đến mức nào!
Bạch Tôn giả, chính ngài vừa nói:
Chúng tôi hiểu như vầy: hỡi các ông, hãy xem đấy — gia chủ Citta này ngay thẳng đến mức nào, gia chủ Citta này không giả dối đến mức nào, gia chủ Citta này không xảo quyệt đến mức nào.
Và bạch Tôn giả, chính ngài vừa nói:
Chúng tôi hiểu như vầy: hỡi các ông, hãy xem đấy — gia chủ Citta này không ngay thẳng đến mức nào, gia chủ Citta này giả dối đến mức nào, gia chủ Citta này xảo quyệt đến mức nào.
Bạch Tôn giả, nếu lời trước của ngài là đúng, thì lời sau của ngài là sai.
Còn nếu lời trước của ngài là sai, thì lời sau của ngài là đúng.
Và bạch Tôn giả, mười câu hỏi đúng pháp này đang đến.
Khi nào ngài hiểu được ý nghĩa của chúng, thì hãy đưa con về cùng với chúng Nigaṇṭha.
Một câu hỏi, một đề mục, một lời giải đáp.
Hai câu hỏi, hai đề mục, hai lời giải đáp.
Ba câu hỏi, ba đề mục, ba lời giải đáp.
Bốn câu hỏi, bốn đề mục, bốn lời giải đáp.
Năm câu hỏi, năm đề mục, năm lời giải đáp.
Sáu câu hỏi, sáu đề mục, sáu lời giải đáp.
Bảy câu hỏi, bảy đề mục, bảy lời giải đáp.
Tám câu hỏi, tám đề mục, tám lời giải đáp.
Chín câu hỏi, chín đề mục, chín lời giải đáp.
Mười câu hỏi, mười đề mục, mười lời giải đáp.
Rồi, gia chủ Citta, sau khi hỏi Nigaṇṭha Nātaputta mười câu hỏi đúng pháp ấy, đứng dậy khỏi chỗ ngồi và ra về."
Bài thứ tám.
Bản dịch tiếng Việt hiện đại, dịch từ nguyên bản Pali, đối chiếu bản Bhikkhu Sujato trên SuttaCentral. Mọi chỗ phải chọn giữa hai cách hiểu đều được ghi trong chú thích.