Tương Ưng Bộ · SN 35.103
Kinh Udaka
Udakasutta — bài thứ mười
Giới thiệu bài kinh
Bối cảnh và những chỗ dễ hiểu sai. Nên đọc nếu đây là lần đầu.
Bài thứ mười là bài kết phẩm, và nó bắt đầu bằng một câu chuyện về một người không phải đệ tử Phật.
Uddaka Rāmaputta — vị thầy mà Đức Thế Tôn từng học trước khi giác ngộ — đã nói:
Đây quả là bậc hiểu biết, đây quả là bậc thắng tất cả, đây quả là cái ung nhọt chưa được đào lên, và cái gốc của ung nhọt đã được đào lên.
Và Đức Thế Tôn bình:
Uddaka Rāmaputta nói như vậy trong khi không phải là bậc hiểu biết, mà lại tự xưng: 'ta là bậc hiểu biết'.
Đây là một trong những chỗ hiếm hoi trong Tương Ưng mà Đức Thế Tôn nêu tên một vị thầy khác và nói thẳng là ông ấy sai. Và điều đáng chú ý là Ngài không nói ông ấy ác — chỉ nói ông ấy nói cái mình chưa đạt.
Rồi Ngài đưa ra định nghĩa thật của ba chữ ấy:
Bậc hiểu biết — người đã biết như thật sự sinh khởi, sự chấm dứt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của sáu xúc xứ.
Bậc thắng tất cả — người đã biết như thật năm điều ấy và đã được giải thoát khỏi chúng.
Cái ung nhọt chưa được đào lên, cái gốc ung nhọt đã được đào lên — và đây là chỗ định nghĩa trở nên rất mạnh:
Ung nhọt là tên gọi của thân này, do bốn đại hợp thành, do cha mẹ sinh ra, do cơm cháo nuôi dưỡng, chịu sự vô thường, chịu sự chà xát, chịu sự tan rã. Và gốc của ung nhọt là tên gọi của ái.
Thân là ung nhọt, ái là gốc. Và "đào lên" không có nghĩa chữa lành thân — thân vẫn là ung nhọt. Nó có nghĩa nhổ cái gốc: đoạn trừ ái, nhổ tận gốc, làm cho không còn chỗ đứng.
Đó là lý do câu của Uddaka sai: ông ấy nói "gốc đã được đào lên" khi gốc chưa được đào. Và câu ấy chỉ có thể nói đúng khi ái đã thật sự bị nhổ.
Rồi kệ tóm tắt phẩm, và một dòng rất đáng chú ý ở cuối:
Đến đây là hết năm mươi bài thứ hai của Tương Ưng Sáu Xứ.
Và sau đó là kệ tóm tắt các phẩm, kết bằng: "Trăm bài thứ nhất."
Đó là mốc: hết bài 103 là hết nửa đầu của Tương Ưng Sáu Xứ — một trăm bài đầu tiên trong hai trăm bốn mươi tám bài.
Và nửa đầu ấy kết thúc bằng một câu chuyện về một người nói mình đã xong khi chưa xong. Đó là một cách kết rất kín đáo, và rất có ý.
Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya) — bộ kinh thứ ba trong Kinh tạng Pali. Đây là Tương Ưng Sáu Xứ (Saḷāyatanasaṃyutta), tương ưng thứ 35.
Phẩm Saḷa (Saḷavagga) — phẩm thứ năm của Tương Ưng Sáu Xứ.
Kinh Udaka (Udakasutta) — bài thứ mười.
"Này các tỳ-kheo, Uddaka Rāmaputta đã từng nói lời này:
'Đây quả là bậc hiểu biết,
đây quả là bậc thắng tất cả,
đây quả là cái ung nhọt chưa được đào lên,
và cái gốc của ung nhọt đã được đào lên.'
Nhưng này các tỳ-kheo, Uddaka Rāmaputta nói như vậy trong khi không phải là bậc hiểu biết, mà lại tự xưng: 'ta là bậc hiểu biết'; trong khi không phải là bậc thắng tất cả, mà lại tự xưng: 'ta là bậc thắng tất cả'.
Này các tỳ-kheo, ở đây một tỳ-kheo nói đúng thì nên nói như vầy:
'Đây quả là bậc hiểu biết,
đây quả là bậc thắng tất cả,
đây quả là cái ung nhọt chưa được đào lên,
và cái gốc của ung nhọt đã được đào lên.'
Và này các tỳ-kheo, thế nào là bậc hiểu biết?
Này các tỳ-kheo, khi tỳ-kheo đã biết như thật sự sinh khởi, sự chấm dứt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của sáu xúc xứ,
thì này các tỳ-kheo, tỳ-kheo ấy là bậc hiểu biết.
Và này các tỳ-kheo, thế nào là bậc thắng tất cả?
Này các tỳ-kheo, khi tỳ-kheo đã biết như thật sự sinh khởi, sự chấm dứt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của sáu xúc xứ, và đã được giải thoát khỏi chúng,
thì này các tỳ-kheo, tỳ-kheo ấy là bậc thắng tất cả.
Và này các tỳ-kheo, thế nào là tỳ-kheo có cái ung nhọt chưa được đào lên và cái gốc của ung nhọt đã được đào lên?
Này các tỳ-kheo, ung nhọt là tên gọi của thân này, do bốn đại hợp thành, do cha mẹ sinh ra, do cơm cháo nuôi dưỡng, chịu sự vô thường, chịu sự chà xát, chịu sự tan rã.
Và này các tỳ-kheo, gốc của ung nhọt là tên gọi của ái.
Này các tỳ-kheo, khi tỳ-kheo đã đoạn trừ ái — nhổ tận gốc, làm cho không còn chỗ đứng, làm cho không còn hiện hữu, không còn sinh khởi trong tương lai —
thì này các tỳ-kheo, tỳ-kheo ấy có cái ung nhọt chưa được đào lên và cái gốc của ung nhọt đã được đào lên.
Này các tỳ-kheo, Uddaka Rāmaputta đã từng nói lời này:
'Đây quả là bậc hiểu biết,
đây quả là bậc thắng tất cả,
đây quả là cái ung nhọt chưa được đào lên,
và cái gốc của ung nhọt đã được đào lên.'
Nhưng này các tỳ-kheo, Uddaka Rāmaputta nói như vậy trong khi không phải là bậc hiểu biết, mà lại tự xưng: 'ta là bậc hiểu biết'.
Này các tỳ-kheo, ở đây một tỳ-kheo nói đúng thì nên nói như vầy:
'Đây quả là bậc hiểu biết,
đây quả là bậc thắng tất cả,
đây quả là cái ung nhọt chưa được đào lên,
và cái gốc của ung nhọt đã được đào lên.'"
Bài thứ mười.
Phẩm Saḷa, phẩm thứ năm, đến đây là hết.
Kệ tóm tắt phẩm:
Hai bài về thu thúc, về tổn thất,
về người sống phóng dật, và về thu thúc;
về định, về tĩnh cư,
hai bài không phải của ngươi, và Udaka.
Đến đây là hết năm mươi bài thứ hai của Tương Ưng Sáu Xứ.
Kệ tóm tắt các phẩm:
Vô minh, Migajāla,
Người bệnh, Channa là phẩm thứ tư;
với phẩm Saḷa là năm mươi bài,
đấy là năm mươi bài thứ hai.
Trăm bài thứ nhất.
Bản dịch tiếng Việt hiện đại, dịch từ nguyên bản Pali, đối chiếu bản Bhikkhu Sujato trên SuttaCentral. Mọi chỗ phải chọn giữa hai cách hiểu đều được ghi trong chú thích.