Tương Ưng Bộ · SN 35.116
Kinh Đi Tới Tận Cùng Thế Giới
Lokantagamanasutta — bài thứ ba
Giới thiệu bài kinh
Bối cảnh và những chỗ dễ hiểu sai. Nên đọc nếu đây là lần đầu.
Bài thứ ba là một trong những bài quan trọng nhất của Tương Ưng Sáu Xứ, và nó bắt đầu bằng một câu phủ định rất dứt khoát.
Này các tỳ-kheo, Ta không nói rằng có thể đi tới tận cùng thế giới bằng cách đi bộ, mà biết được, thấy được, đạt được.
Và ngay sau đó:
Nhưng Ta cũng không nói rằng có thể chấm dứt khổ mà chưa đạt tới tận cùng thế giới.
Hai câu ấy đặt ra một cái kẹt: không thể đi tới tận cùng thế giới, nhưng cũng không thể chấm dứt khổ mà không tới đó. Và rồi Đức Thế Tôn đứng dậy đi vào tịnh thất, để lại các tỳ-kheo với cái kẹt ấy.
Đó là một cách dạy rất quen: nêu một câu không giải, rồi đi.
Các tỳ-kheo bàn nhau, và họ nghĩ tới Ānanda. Lời khen dành cho Ānanda ở đây rất đẹp: "được Đức Thế Tôn khen ngợi, được các vị đồng phạm hạnh có trí kính trọng".
Rồi một đoạn mà tôi muốn dừng lại, vì nó là một trong những chỗ dạy về cách học hay nhất của kinh:
Ānanda từ chối trả lời ngay. Ông nói: các vị đang bỏ qua cây lớn có lõi để đi hỏi lõi ở cây khác. Đức Thế Tôn đang ở ngay trước mặt.
Nhưng các tỳ-kheo nài. Và Ānanda — sau khi đã nói rõ — vẫn trả lời.
Đó là một thái độ rất tinh tế: không giành chỗ của bậc thầy, nhưng cũng không từ chối khi được nài.
Rồi câu trả lời, và nó là một định nghĩa:
Này các hiền giả, chỗ nào trong thế giới có tưởng về thế giới, có ý niệm về thế giới — thì chỗ ấy, trong giới luật bậc thánh, được gọi là thế giới.
Và "do đâu mà có tưởng về thế giới?" — do con mắt, do tai, do mũi, do cái lưỡi, do thân, do ý.
Vậy: thế giới không phải một nơi để đi tới. Nó là chỗ mà tưởng về thế giới sinh ra. Và chỗ ấy là sáu cửa — ngay ở đây.
Cho nên "đi tới tận cùng thế giới" không phải chuyện đi bộ. Và "chấm dứt khổ" không phải chuyện tới một nơi khác.
Và Đức Thế Tôn xác nhận, bằng một câu khen rất gọn:
Ānanda là người có trí tuệ, này các tỳ-kheo; Ānanda là người có trí tuệ lớn. Nếu các vị hỏi Ta về ý nghĩa này, Ta cũng sẽ trả lời đúng như Ānanda đã trả lời.
Bài này là một trong những chỗ sáng nhất của cả bộ kinh, và nó có một cấu trúc rất đẹp: một câu đố, một người từ chối, một người giải, và một lời xác nhận.
Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya) — bộ kinh thứ ba trong Kinh tạng Pali. Đây là Tương Ưng Sáu Xứ (Saḷāyatanasaṃyutta), tương ưng thứ 35.
Phẩm Dục Công Đức Của Thế Giới (Lokakāmaguṇavagga) — phẩm thứ hai của Tương Ưng Sáu Xứ.
Kinh Đi Tới Tận Cùng Thế Giới (Lokantagamanasutta) — bài thứ ba.
"Này các tỳ-kheo, Ta không nói rằng có thể đi tới tận cùng thế giới bằng cách đi bộ, mà biết được, thấy được, đạt được.
Nhưng này các tỳ-kheo, Ta cũng không nói rằng có thể chấm dứt khổ mà chưa đạt tới tận cùng thế giới.
Nói như vậy xong, Đức Thế Tôn đứng dậy rời chỗ ngồi, đi vào tịnh thất.
Rồi không bao lâu sau khi Đức Thế Tôn đi, các tỳ-kheo ấy nghĩ thế này:
Này các hiền giả, Đức Thế Tôn đã nêu một lời tóm tắt mà không giải nghĩa rộng, rồi đứng dậy đi vào tịnh thất:
'“Này các tỳ-kheo, Ta không nói rằng có thể đi tới tận cùng thế giới bằng cách đi bộ, mà biết được, thấy được, đạt được.
Nhưng Ta cũng không nói rằng có thể chấm dứt khổ mà chưa đạt tới tận cùng thế giới.”'
Ai có thể giải nghĩa rộng lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn, lời tóm tắt đã được nêu ra mà ý nghĩa chưa được giải rộng?
Rồi các tỳ-kheo ấy nghĩ thế này:
Tôn giả Ānanda này được Đức Thế Tôn khen ngợi, và được các vị đồng phạm hạnh có trí kính trọng.
Và Tôn giả Ānanda có khả năng giải nghĩa rộng lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn.
Vậy chúng ta hãy đi đến Tôn giả Ānanda, và hỏi Ngài về ý nghĩa này.
Rồi các tỳ-kheo ấy đi đến chỗ Tôn giả Ānanda, chào hỏi thăm sức khỏe.
Sau khi trao đổi những lời thăm hỏi thân thiện và đáng nhớ, họ ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, các tỳ-kheo ấy nói với Tôn giả Ānanda rằng:
Này hiền giả Ānanda, Đức Thế Tôn đã nêu một lời tóm tắt mà không giải nghĩa rộng, rồi đứng dậy đi vào tịnh thất:
'“Này các tỳ-kheo, Ta không nói rằng có thể đi tới tận cùng thế giới bằng cách đi bộ, mà biết được, thấy được, đạt được.
Nhưng Ta cũng không nói rằng có thể chấm dứt khổ mà chưa đạt tới tận cùng thế giới.”'
Này hiền giả, không bao lâu sau khi Đức Thế Tôn đi, chúng tôi nghĩ thế này:
'“Đức Thế Tôn đã nêu một lời tóm tắt mà không giải nghĩa rộng, rồi đứng dậy đi vào tịnh thất —
“Này các tỳ-kheo, Ta không nói rằng có thể đi tới tận cùng thế giới bằng cách đi bộ, mà biết được, thấy được, đạt được.
Nhưng Ta cũng không nói rằng có thể chấm dứt khổ mà chưa đạt tới tận cùng thế giới.”
Ai có thể giải nghĩa rộng lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn?”'
Này hiền giả, chúng tôi nghĩ thế này:
'“Tôn giả Ānanda này được Đức Thế Tôn khen ngợi, và được các vị đồng phạm hạnh có trí kính trọng.
Và Tôn giả Ānanda có khả năng giải nghĩa rộng lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn.
Vậy chúng ta hãy đi đến Tôn giả Ānanda, và hỏi Ngài về ý nghĩa này.”'
Xin Tôn giả Ānanda hãy giải nghĩa.
Này các hiền giả, ví như một người cần lõi cây, tìm lõi cây, đang đi tìm lõi cây, mà đi vòng qua một cây lớn đang đứng, có lõi cây — và lại đi hỏi về lõi cây ở một cây khác.
Cũng vậy, này các hiền giả, khi Đức Thế Tôn đang ở ngay trước mặt, mà các vị lại bỏ qua Ngài và nghĩ rằng nên hỏi tôi về ý nghĩa này.
Này các hiền giả, Đức Thế Tôn biết những gì cần biết, thấy những gì cần thấy —
Ngài là con mắt, là trí tuệ, là pháp, là phạm, là người nói, là người dẫn đường, là người đưa tới ý nghĩa, là người trao bất tử, là bậc thầy của pháp, là Như Lai.
Và chính lúc ấy là thời điểm thích hợp để các vị hỏi Đức Thế Tôn về ý nghĩa này.
Đức Thế Tôn trả lời thế nào thì các vị nên ghi nhớ như vậy.
Đúng vậy, này hiền giả Ānanda, Đức Thế Tôn biết những gì cần biết, thấy những gì cần thấy —
Ngài là con mắt, là trí tuệ, là pháp, là phạm, là người nói, là người dẫn đường, là người đưa tới ý nghĩa, là người trao bất tử, là bậc thầy của pháp, là Như Lai.
Và chính lúc ấy là thời điểm thích hợp để chúng tôi hỏi Đức Thế Tôn về ý nghĩa này.
Đức Thế Tôn trả lời thế nào thì chúng tôi nên ghi nhớ như vậy.
Nhưng này hiền giả, Tôn giả Ānanda được Đức Thế Tôn khen ngợi, và được các vị đồng phạm hạnh có trí kính trọng.
Và Tôn giả Ānanda có khả năng giải nghĩa rộng lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn.
Xin Tôn giả Ānanda hãy giải nghĩa, đừng ngại.
Vậy thì này các hiền giả, hãy nghe cho kỹ và khéo tác ý, tôi sẽ nói.
Thưa vâng, hiền giả. Các tỳ-kheo ấy đáp lại Tôn giả Ānanda.
Tôn giả Ānanda nói rằng:
Này các hiền giả, lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn — lời tóm tắt đã được nêu ra mà ý nghĩa chưa được giải rộng, rồi Ngài đứng dậy đi vào tịnh thất:
'“Này các tỳ-kheo, Ta không nói rằng có thể đi tới tận cùng thế giới bằng cách đi bộ, mà biết được, thấy được, đạt được.
Nhưng Ta cũng không nói rằng có thể chấm dứt khổ mà chưa đạt tới tận cùng thế giới.”'
Này các hiền giả, tôi hiểu ý nghĩa lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn một cách rộng rãi như vầy:
Này các hiền giả, chỗ nào trong thế giới có tưởng về thế giới, có ý niệm về thế giới —
thì chỗ ấy, trong giới luật bậc thánh, được gọi là thế giới.
Và này các hiền giả, do đâu mà trong thế giới có tưởng về thế giới, có ý niệm về thế giới?
Này các hiền giả, do con mắt mà trong thế giới có tưởng về thế giới, có ý niệm về thế giới.
Do tai, này các hiền giả, mà trong thế giới có tưởng về thế giới.
Do mũi, này các hiền giả, mà trong thế giới có tưởng về thế giới.
Do cái lưỡi, này các hiền giả, mà trong thế giới có tưởng về thế giới, có ý niệm về thế giới.
Do thân, này các hiền giả, mà trong thế giới có tưởng về thế giới.
Do ý, này các hiền giả, mà trong thế giới có tưởng về thế giới, có ý niệm về thế giới.
Này các hiền giả, chỗ nào trong thế giới có tưởng về thế giới, có ý niệm về thế giới —
thì chỗ ấy, trong giới luật bậc thánh, được gọi là thế giới.
Này các hiền giả, lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn — lời tóm tắt đã được nêu ra mà ý nghĩa chưa được giải rộng, rồi Ngài đứng dậy đi vào tịnh thất:
'“Này các tỳ-kheo, Ta không nói rằng có thể đi tới tận cùng thế giới bằng cách đi bộ, mà biết được, thấy được, đạt được.
Nhưng Ta cũng không nói rằng có thể chấm dứt khổ mà chưa đạt tới tận cùng thế giới.”'
Này các hiền giả, tôi hiểu ý nghĩa lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn một cách rộng rãi như vậy.
Và này các hiền giả, nếu các vị muốn, hãy đi đến Đức Thế Tôn và hỏi Ngài về ý nghĩa này.
Đức Thế Tôn trả lời thế nào thì các vị nên ghi nhớ như vậy.
Thưa vâng, hiền giả. Các tỳ-kheo ấy đáp lại Tôn giả Ānanda, rồi đứng dậy đi đến chỗ Đức Thế Tôn, đảnh lễ Ngài và ngồi xuống một bên.
Bạch Thế Tôn, lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn — lời tóm tắt đã được nêu ra mà ý nghĩa chưa được giải rộng, rồi Ngài đứng dậy đi vào tịnh thất:
'“Này các tỳ-kheo, Ta không nói rằng có thể đi tới tận cùng thế giới bằng cách đi bộ, mà biết được, thấy được, đạt được.
Nhưng Ta cũng không nói rằng có thể chấm dứt khổ mà chưa đạt tới tận cùng thế giới.”'
Bạch Thế Tôn, không bao lâu sau khi Ngài đi, chúng con nghĩ thế này:
'“Đức Thế Tôn đã nêu một lời tóm tắt mà không giải nghĩa rộng, rồi đứng dậy đi vào tịnh thất —
“Này các tỳ-kheo, Ta không nói rằng có thể đi tới tận cùng thế giới bằng cách đi bộ, mà biết được, thấy được, đạt được.
Nhưng Ta cũng không nói rằng có thể chấm dứt khổ mà chưa đạt tới tận cùng thế giới.”
Ai có thể giải nghĩa rộng lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn?”'
Bạch Thế Tôn, chúng con nghĩ thế này:
'“Tôn giả Ānanda này được Đức Thế Tôn khen ngợi, và được các vị đồng phạm hạnh có trí kính trọng.
Và Tôn giả Ānanda có khả năng giải nghĩa rộng lời tóm tắt này của Đức Thế Tôn.
Vậy chúng ta hãy đi đến Tôn giả Ānanda, và hỏi Ngài về ý nghĩa này.”'
Rồi bạch Thế Tôn, chúng con đi đến Tôn giả Ānanda và hỏi Ngài về ý nghĩa này.
Bạch Thế Tôn, Tôn giả Ānanda đã giải nghĩa cho chúng con bằng những cách ấy, những chữ ấy, những câu ấy.
Ānanda là người có trí tuệ, này các tỳ-kheo; Ānanda là người có trí tuệ lớn, này các tỳ-kheo.
Này các tỳ-kheo, nếu các vị hỏi Ta về ý nghĩa này, Ta cũng sẽ trả lời đúng như Ānanda đã trả lời.
Đấy chính là ý nghĩa ấy, và các vị nên ghi nhớ như vậy."
Bài thứ ba.
Bản dịch tiếng Việt hiện đại, dịch từ nguyên bản Pali, đối chiếu bản Bhikkhu Sujato trên SuttaCentral. Mọi chỗ phải chọn giữa hai cách hiểu đều được ghi trong chú thích.