Tương Ưng Bộ · SN 12.20
Kinh Duyên
Paccayasutta — bài thứ mười
Giới thiệu bài kinh
Bối cảnh và những chỗ dễ hiểu sai. Nên đọc nếu đây là lần đầu.
Kinh Duyên (Paccayasutta) là bài quan trọng nhất của phẩm này — và có lẽ là bài định nghĩa duyên khởi chính xác nhất trong toàn bộ Kinh tạng Pali.
Đức Thế Tôn mở đầu bằng cách tách làm hai thứ, điều mà hầu như ai cũng gộp làm một:
Này các tỳ-kheo, Ta sẽ giảng cho các ông về duyên khởi và các pháp do duyên khởi.
Rồi Ngài định nghĩa từng cái. Duyên khởi là quy luật:
Dù các Như Lai có xuất hiện hay không xuất hiện, giới ấy vẫn đứng vững: sự đứng vững của pháp, sự quy định của pháp, sự tương quan nhân quả này. Như Lai giác ngộ điều ấy, thấu hiểu điều ấy — rồi tuyên bố, thuyết giảng, công bố, xác lập, làm rõ, phân tích và phơi bày.
Câu ấy là một trong những câu lớn nhất của đạo Phật: quy luật không phụ thuộc vào việc có ai nói ra nó. Một vị Phật ra đời hay không, "vô minh duyên hành" vẫn đúng như vậy. Đức Phật không tạo ra quy luật ấy; Ngài thấy nó, rồi chỉ lại.
Còn các pháp do duyên khởi là những thứ đang chạy trong quy luật ấy — và mỗi thứ được mô tả bằng bảy chữ:
Già chết là vô thường, hữu vi, do duyên sinh, dễ bị hư hoại, dễ bị tiêu mất, dễ bị ly tham, dễ bị chấm dứt.
Bảy chữ ấy không phải bảy tính từ trang trí. Chúng nói rằng mọi mắt xích đều cùng một bản chất — kể cả vô minh. Không có mắt xích nào là "cái gốc vĩnh cửu". Vô minh cũng vô thường. Đó là lý do toàn bộ chuỗi có thể chấm dứt.
Và bài khép lại bằng một hệ quả rất cụ thể — hệ quả mà ai đọc cũng nhận ra mình trong đó:
Khi vị thánh đệ tử đã khéo thấy như thật duyên khởi này và các pháp do duyên khởi này, thì vị ấy không còn chạy ngược về quá khứ để hỏi "Ta có từng tồn tại không?", không còn chạy tới tương lai để hỏi "Ta sẽ là gì?", không còn do dự về hiện tại để hỏi "Ta là gì?".
Ba câu hỏi ấy — quá khứ, tương lai, hiện tại — là toàn bộ nội dung của lo âu. Và chúng tắt đi không phải vì có một câu trả lời, mà vì cái đang được hỏi đã được thấy là đang chạy theo duyên.
Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya) — bộ kinh thứ ba trong Kinh tạng Pali. Đây là Tương Ưng Nhân Duyên (Nidānasaṃyutta), tương ưng thứ 12.
Phẩm Thức Ăn (Āhāravagga) — phẩm thứ hai của Tương Ưng Nhân Duyên.
Kinh Duyên (Paccayasutta) — bài thứ mười.
Một thuở nọ, Đức Thế Tôn trú tại Sāvatthī.
"Này các tỳ-kheo, Ta sẽ giảng cho các ông về duyên khởi và các pháp do duyên khởi.
Hãy nghe và khéo tác ý, Ta sẽ nói."
"Vâng, bạch Thế Tôn", các tỳ-kheo ấy đáp lời Ngài.
Đức Thế Tôn nói như vầy:
"Này các tỳ-kheo, thế nào là duyên khởi?
Sinh duyên già chết.
Dù các Như Lai có xuất hiện hay không xuất hiện, giới ấy vẫn đứng vững: sự đứng vững của pháp, sự quy định của pháp, sự tương quan nhân quả này.
Như Lai giác ngộ điều ấy, thấu hiểu điều ấy.
Sau khi giác ngộ và thấu hiểu, Ngài tuyên bố, thuyết giảng, công bố, xác lập, làm rõ, phân tích và phơi bày điều ấy.
Ngài nói: "Hãy xem đây" —
"này các tỳ-kheo, sinh duyên già chết."
hữu duyên sinh.
thủ duyên hữu.
ái duyên thủ.
thọ duyên ái.
xúc duyên thọ.
sáu xứ duyên xúc.
danh sắc duyên sáu xứ.
thức duyên danh sắc.
hành duyên thức.
Vô minh duyên hành.
Dù các Như Lai có xuất hiện hay không xuất hiện, giới ấy vẫn đứng vững: sự đứng vững của pháp, sự quy định của pháp, sự tương quan nhân quả này.
Như Lai giác ngộ điều ấy, thấu hiểu điều ấy.
Sau khi giác ngộ và thấu hiểu, Ngài tuyên bố, thuyết giảng, công bố, xác lập, làm rõ, phân tích và phơi bày điều ấy.
Ngài nói: "Hãy xem đây" —
"này các tỳ-kheo, vô minh duyên hành."
Như vậy, này các tỳ-kheo, cái ấy là thật, không phải không thật, không phải khác đi; tính duyên đặc thù ấy —
này các tỳ-kheo, đó được gọi là duyên khởi.
Này các tỳ-kheo, thế nào là các pháp do duyên khởi?
Này các tỳ-kheo, già chết là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, sinh là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, hữu là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, thủ là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, ái là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, thọ là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, xúc là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, sáu xứ là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, danh sắc là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, thức là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, hành là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, vô minh là vô thường, là hữu vi, là do duyên sinh, là pháp dễ bị hư hoại, là pháp dễ bị tiêu mất, là pháp dễ bị ly tham, là pháp dễ bị chấm dứt.
Này các tỳ-kheo, đó được gọi là các pháp do duyên khởi.
Này các tỳ-kheo, khi vị thánh đệ tử đã khéo thấy như thật bằng chánh trí tuệ duyên khởi này và các pháp do duyên khởi này, thì vị ấy có còn chạy ngược về quá khứ để hỏi:
'Ta có từng tồn tại trong quá khứ không? Ta có từng không tồn tại trong quá khứ không? Ta đã từng là gì trong quá khứ? Ta đã từng thế nào trong quá khứ? Là cái gì rồi Ta đã thành cái gì trong quá khứ?' — không còn như vậy.
Vị ấy có còn chạy tới tương lai để hỏi:
'Ta sẽ tồn tại trong tương lai không? Ta sẽ không tồn tại trong tương lai không? Ta sẽ là gì trong tương lai? Ta sẽ thế nào trong tương lai? Là cái gì rồi Ta sẽ thành cái gì trong tương lai?' — không còn như vậy.
Vị ấy có còn do dự về hiện tại, tự hỏi trong lòng:
'Ta là gì? Ta không là gì? Ta là thế nào? Chúng sinh này từ đâu đến? Rồi sẽ đi về đâu?' — không còn như vậy.
Điều ấy không thể xảy ra.
Vì sao vậy?
Này các tỳ-kheo, vì vị thánh đệ tử ấy đã khéo thấy như thật bằng chánh trí tuệ duyên khởi này và các pháp do duyên khởi này."
Kinh Duyên, bài thứ mười, đến đây là hết.
Phẩm Thức Ăn, phẩm thứ hai, đến đây là hết.
Kệ tóm tắt phẩm:
Thức ăn, Phagguna,
hai bài sa-môn bà-la-môn;
Kaccānagotta, Người Nói Pháp,
Kassapa lõa thể và Timbaruka;
Kẻ Ngu và Người Trí,
và bài thứ mười về các duyên.
Bản dịch tiếng Việt hiện đại, dịch từ nguyên bản Pali, đối chiếu bản Bhikkhu Sujato trên SuttaCentral. Mọi chỗ phải chọn giữa hai cách hiểu đều được ghi trong chú thích.