Tương Ưng Bộ · SN 12.43
Kinh Khổ
Dukkhasutta — bài thứ ba
Giới thiệu bài kinh
Bối cảnh và những chỗ dễ hiểu sai. Nên đọc nếu đây là lần đầu.
Kinh Khổ (Dukkhasutta) là bản ngắn nhất của chuỗi duyên khởi trong Tương Ưng này — và nó ngắn theo một cách rất có chủ ý.
Không bắt đầu từ vô minh. Bắt đầu từ con mắt:
Do duyên mắt và sắc nên nhãn thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc. Do xúc làm duyên nên có thọ; do thọ làm duyên nên có ái. Này các tỳ-kheo, đó là sự sinh khởi của khổ.
Bốn mắt xích: xúc → thọ → ái → khổ. Không có vô minh, không có hành, không có thức, không có danh sắc. Và câu hỏi là: khổ bắt đầu ở đâu?
Câu trả lời của bài kinh: ở chỗ ba cái gặp nhau. Mắt, sắc, và nhãn thức — tiṇṇaṁ saṅgati phasso, "ba cái gặp nhau là xúc". Đó là điểm khởi đầu của một chuỗi khổ hoàn chỉnh, và nó xảy ra mỗi lần mở mắt.
Rồi bài kinh làm đúng việc ấy sáu lần — mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — và mỗi lần lại kết luận y nguyên: "đó là sự sinh khởi của khổ".
Sáu lần. Vì không có một cửa nào là cửa chính.
Và phần chấm dứt cũng thế, cũng đủ sáu lần, nhưng lần này chuỗi đi xa hơn:
Do chính ái ấy ly tham và chấm dứt không còn dư tàn nên thủ chấm dứt; do thủ chấm dứt nên hữu chấm dứt; do hữu chấm dứt nên sinh chấm dứt; do sinh chấm dứt nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não chấm dứt.
Chỗ cắt rất chính xác: ái. Không phải xúc — xúc không cắt được, vì mắt vẫn còn đó, sắc vẫn còn đó. Không phải thọ — thọ là cái đã xảy ra rồi. Mà là ái, cái nằm ngay sau thọ, cái nắm lấy thọ.
Bài này ngắn, nhưng nó chỉ đúng chỗ cần chỉ: khổ không bắt đầu ở đời sống. Nó bắt đầu ở chỗ một cái cửa mở ra và có ai đó thò tay vào nắm lấy.
Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya) — bộ kinh thứ ba trong Kinh tạng Pali. Đây là Tương Ưng Nhân Duyên (Nidānasaṃyutta), tương ưng thứ 12.
Phẩm Gia Chủ (Gahapativagga) — phẩm thứ năm của Tương Ưng Nhân Duyên.
Kinh Khổ (Dukkhasutta) — bài thứ ba.
Một thuở nọ, Đức Thế Tôn trú tại Sāvatthī.
"Này các tỳ-kheo, Ta sẽ giảng cho các ông về sự sinh khởi và sự chấm dứt của khổ.
Hãy nghe và khéo tác ý, Ta sẽ nói."
"Vâng, bạch Thế Tôn", các tỳ-kheo ấy đáp lời Ngài.
Đức Thế Tôn nói như vầy:
"Này các tỳ-kheo, thế nào là sự sinh khởi của khổ?
Do duyên mắt và sắc nên nhãn thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do xúc làm duyên nên có thọ;
do thọ làm duyên nên có ái.
Này các tỳ-kheo, đó là sự sinh khởi của khổ.
Do duyên tai và tiếng nên nhĩ thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do duyên mũi và mùi nên tỷ thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do duyên lưỡi và vị nên thiệt thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do duyên thân và xúc chạm nên thân thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do duyên ý và pháp nên ý thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do xúc làm duyên nên có thọ;
do thọ làm duyên nên có ái.
Này các tỳ-kheo, đó là sự sinh khởi của khổ.
Này các tỳ-kheo, thế nào là sự chấm dứt của khổ?
Do duyên mắt và sắc nên nhãn thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do xúc làm duyên nên có thọ;
do thọ làm duyên nên có ái.
Do chính ái ấy ly tham và chấm dứt không còn dư tàn nên thủ chấm dứt;
do thủ chấm dứt nên hữu chấm dứt;
do hữu chấm dứt nên sinh chấm dứt;
do sinh chấm dứt nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não chấm dứt.
Như vậy là sự chấm dứt của toàn bộ khối khổ này.
Này các tỳ-kheo, đó là sự chấm dứt của khổ.
Do duyên tai và tiếng nên nhĩ thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do duyên mũi và mùi nên tỷ thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do duyên lưỡi và vị nên thiệt thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do duyên thân và xúc chạm nên thân thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do duyên ý và pháp nên ý thức sinh khởi. Ba cái gặp nhau là xúc.
Do xúc làm duyên nên có thọ;
do thọ làm duyên nên có ái.
Do chính ái ấy ly tham và chấm dứt không còn dư tàn nên thủ chấm dứt;
do thủ chấm dứt nên hữu chấm dứt;
do hữu chấm dứt nên sinh chấm dứt;
do sinh chấm dứt nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não chấm dứt.
Như vậy là sự chấm dứt của toàn bộ khối khổ này.
Này các tỳ-kheo, đó là sự chấm dứt của khổ."
Kinh Khổ, bài thứ ba, đến đây là hết.
Bản dịch tiếng Việt hiện đại, dịch từ nguyên bản Pali, đối chiếu bản Bhikkhu Sujato trên SuttaCentral. Mọi chỗ phải chọn giữa hai cách hiểu đều được ghi trong chú thích.