Tương Ưng Bộ · SN 35.241
Kinh Khúc Gỗ Thứ Nhất
Paṭhamadārukkhandhopamasutta — bài thứ bảy mươi tư
Giới thiệu bài kinh
Bối cảnh và những chỗ dễ hiểu sai. Nên đọc nếu đây là lần đầu.
Bài thứ tư là một trong những bài đẹp nhất của Tương Ưng Sáu Xứ, và nó bắt đầu bằng một khúc gỗ trôi sông.
Một thời, Đức Thế Tôn đang sống ở Kosambī, trên bờ sông Gaṅgā. Ngài thấy một khúc gỗ lớn đang bị dòng sông cuốn trôi.
Rồi Ngài nói với các tỳ-kheo: nếu khúc gỗ ấy không tấp vào bờ bên này, không tấp vào bờ bên kia, không chìm giữa dòng, không mắc lên bãi cạn, không bị người bắt, không bị phi nhân bắt, không bị xoáy nước giữ, không bị mục từ bên trong — thì nó sẽ hướng về biển.
Tám điều kiện. Và mỗi điều kiện được giải thích sau đó:
| Hình ảnh | Nghĩa |
|---|---|
| Bờ bên kia | sáu ngoại xứ |
| Chìm giữa dòng | hỷ tham |
| Mắc lên bãi cạn | ngã mạn "tôi là" |
| Bị người bắt | giao du với gia chủ |
| Bị phi nhân bắt | sống phạm hạnh để thành trời |
| Bị xoáy nước giữ | năm dục công đức |
| Bị mục từ bên trong | phá giới mà tự nhận là sa-môn |
Hai điều kiện đáng chú ý nhất.
Mắc lên bãi cạn là ngã mạn. Không phải chìm, không phải bị bắt — chỉ là nằm yên trên cạn, không đi đâu nữa. Đó là một cách chết rất khó thấy, vì nó không đau.
Và bị mục từ bên trong — antopūti — là hình ảnh mạnh nhất: một khúc gỗ trông nguyên vẹn từ ngoài, nhưng bên trong đã rữa. Không ai phát hiện, kể cả chính mình.
Rồi người chăn bò Nanda đứng gần đó nghe vậy, và ông ứng khẩu nhận mình đủ tám điều kiện — con không tấp bờ này, con không tấp bờ kia, vân vân — rồi xin xuất gia.
Và đây là chỗ tôi thấy hay nhất của bài:
Vậy thì này Nanda, hãy dắt đàn bò về cho chủ. Bạch Thế Tôn, đàn bò sẽ tự đi về, vì chúng còn luyến con. Này Nanda, hãy dắt đàn bò về cho chủ.
Đức Thế Tôn không nhận lời ngay. Ngài bắt anh ta đi làm một việc rất tầm thường trước.
Đó không phải là thử thách về trí tuệ. Đó là thử xem lời nói có đi kèm việc làm không. Và Nanda đi dắt bò về, rồi quay lại, và được xuất gia, và trở thành a-la-hán.
Một khúc gỗ trôi sông, một người chăn bò, và một cuộc đời đổi hướng — chỉ vì một câu hãy dắt bò về.
Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya) — bộ kinh thứ ba trong Kinh tạng Pali. Đây là Tương Ưng Sáu Xứ (Saḷāyatanasaṃyutta), tương ưng thứ 35.
Phẩm Rắn Độc (Āsīvisavagga) — phẩm thứ mười chín của Tương Ưng Sáu Xứ.
Kinh Khúc Gỗ Thứ Nhất (Paṭhamadārukkhandhopamasutta) — bài thứ bảy mươi tư.
"Một thời, Đức Thế Tôn đang sống ở Kosambī, trên bờ sông Gaṅgā.
Đức Thế Tôn thấy một khúc gỗ lớn đang bị dòng sông Gaṅgā cuốn trôi.
Thấy vậy, Ngài gọi các tỳ-kheo lại:
Các vị có thấy khúc gỗ lớn kia đang bị dòng sông Gaṅgā cuốn trôi không?
Thưa vâng, bạch Thế Tôn.
Này các tỳ-kheo, nếu khúc gỗ ấy không tấp vào bờ bên này, không tấp vào bờ bên kia, không chìm giữa dòng, không mắc lên bãi cạn, không bị người bắt, không bị phi nhân bắt, không bị xoáy nước giữ, không bị mục từ bên trong;
thì này các tỳ-kheo, khúc gỗ ấy sẽ hướng về biển, nghiêng về biển, dốc về biển.
Vì sao vậy?
Này các tỳ-kheo, vì dòng sông Gaṅgā hướng về biển, nghiêng về biển, dốc về biển.
Cũng vậy, này các tỳ-kheo, nếu các vị không tấp vào bờ bên này, không tấp vào bờ bên kia;
không chìm giữa dòng, không mắc lên bãi cạn, không bị người bắt, không bị phi nhân bắt, không bị xoáy nước giữ, không bị mục từ bên trong;
thì này các tỳ-kheo, các vị sẽ hướng về niết-bàn, nghiêng về niết-bàn, dốc về niết-bàn.
Vì sao vậy?
Này các tỳ-kheo, vì chánh kiến hướng về niết-bàn, nghiêng về niết-bàn, dốc về niết-bàn.
Khi nghe vậy, một tỳ-kheo bạch Đức Thế Tôn rằng:
Bạch Thế Tôn, thế nào là bờ bên này, thế nào là bờ bên kia, thế nào là chìm giữa dòng, thế nào là mắc lên bãi cạn, thế nào là bị người bắt, thế nào là bị phi nhân bắt, thế nào là bị xoáy nước giữ, thế nào là bị mục từ bên trong?
Này tỳ-kheo, bờ bên này là tên gọi của sáu nội xứ.
Này tỳ-kheo, bờ bên kia là tên gọi của sáu ngoại xứ.
Này tỳ-kheo, chìm giữa dòng là tên gọi của hỷ tham.
Này tỳ-kheo, mắc lên bãi cạn là tên gọi của ngã mạn tôi là.
Và này tỳ-kheo, thế nào là bị người bắt?
Ở đây, này tỳ-kheo, vị ấy sống giao du với các gia chủ, cùng vui với họ, cùng buồn với họ, vui khi họ vui, buồn khi họ buồn, và tự mình dấn vào những công việc khi chúng khởi lên.
Này tỳ-kheo, đấy gọi là bị người bắt.
Và này tỳ-kheo, thế nào là bị phi nhân bắt?
Ở đây, này tỳ-kheo, có người sống đời phạm hạnh hướng tới một chúng trời nào đó: nhờ giới này, nhờ hạnh này, nhờ khổ hạnh này, nhờ đời sống phạm hạnh này, ta sẽ trở thành một vị trời, một trong các vị trời.
Này tỳ-kheo, đấy gọi là bị phi nhân bắt.
Bị xoáy nước giữ — này tỳ-kheo, ấy là tên gọi của năm dục công đức.
Và này tỳ-kheo, thế nào là bị mục từ bên trong?
Ở đây, này tỳ-kheo, có người phá giới, có pháp ác, hành vi bất tịnh, đáng ngờ, che giấu việc làm, không phải sa-môn mà tự nhận là sa-môn, không sống đời phạm hạnh mà tự nhận sống đời phạm hạnh, mục từ bên trong, rò rỉ, thối rữa.
Này tỳ-kheo, đấy gọi là bị mục từ bên trong.
Lúc ấy, người chăn bò Nanda đang đứng không xa Đức Thế Tôn.
Rồi người chăn bò Nanda bạch Đức Thế Tôn rằng:
Bạch Thế Tôn, con không tấp vào bờ bên này, con không tấp vào bờ bên kia, con sẽ không chìm giữa dòng, con sẽ không mắc lên bãi cạn, người sẽ không bắt con, phi nhân sẽ không bắt con, xoáy nước sẽ không giữ con, con sẽ không bị mục từ bên trong.
Bạch Thế Tôn, con có thể được xuất gia trong giáo pháp của Đức Thế Tôn, có thể được thọ đại giới chăng?
Vậy thì này Nanda, hãy dắt đàn bò về cho chủ.
Bạch Thế Tôn, đàn bò sẽ tự đi về, vì chúng còn luyến con.
Này Nanda, hãy dắt đàn bò về cho chủ.
Rồi người chăn bò Nanda dắt đàn bò về cho chủ, rồi đi đến chỗ Đức Thế Tôn; đến rồi, bạch Đức Thế Tôn rằng:
Bạch Thế Tôn, con đã dắt đàn bò về cho chủ.
Bạch Thế Tôn, con có thể được xuất gia trong giáo pháp của Đức Thế Tôn, có thể được thọ đại giới chăng?
Rồi người chăn bò Nanda được xuất gia trong giáo pháp của Đức Thế Tôn, được thọ đại giới.
Và không lâu sau khi thọ đại giới, Tôn giả Nanda sống một mình, xa lìa, không phóng dật, tinh cần, quyết tâm.
Và Tôn giả Nanda đã trở thành một trong các bậc a-la-hán."
Bài thứ tư.
Bản dịch tiếng Việt hiện đại, dịch từ nguyên bản Pali, đối chiếu bản Bhikkhu Sujato trên SuttaCentral. Mọi chỗ phải chọn giữa hai cách hiểu đều được ghi trong chú thích.