Tương Ưng Bộ · SN 36.10
Kinh Lấy Xúc Làm Gốc
Phassamūlakasutta — bài thứ mười
Giới thiệu bài kinh
Bối cảnh và những chỗ dễ hiểu sai. Nên đọc nếu đây là lần đầu.
Bài thứ mười là bài chốt của phẩm đầu — và nó có lẽ là bài quan trọng nhất về mặt giáo lý trong cả tương ưng này.
Này các tỳ-kheo, ba thọ này do xúc mà sinh, lấy xúc làm gốc, lấy xúc làm nhân, lấy xúc làm duyên.
Bốn chữ cho cùng một quan hệ: phassajā, phassamūlakā, phassanidānā, phassapaccayā. Sinh từ xúc, gốc ở xúc, nhân là xúc, duyên là xúc.
Rồi bài nói cả hai chiều:
Do duyên một xúc đáng cảm thọ lạc, thọ lạc khởi lên. Do sự chấm dứt của chính xúc ấy, thì thọ lạc — cái được sinh ra do duyên xúc ấy, cái thuộc về xúc ấy — chấm dứt, lắng xuống.
Chữ tajjaṁ — cái thuộc về cái ấy, cái sinh ra từ cái ấy — là chữ kỹ thuật của bài này. Nó nói: thọ ấy không phải một cái gì riêng, nó là phần kéo dài của xúc ấy.
Và ẩn dụ:
Hai thanh củi cọ vào nhau, chà xát vào nhau, thì hơi nóng sinh ra, lửa phát sinh. Khi hai thanh củi ấy được tách ra, được đặt riêng ra, thì hơi nóng ấy chấm dứt, lắng xuống.
Đây là một trong những ẩn dụ chính xác nhất trong kinh điển. Lửa không ở trong thanh củi thứ nhất, không ở trong thanh củi thứ hai, không ở giữa. Nó chỉ có khi hai thanh cọ nhau.
Và cùng lý ấy: thọ không ở trong căn, không ở trong cảnh, không ở giữa. Nó chỉ có khi hai cái gặp nhau.
Đó là lý do thọ có thể chấm dứt mà không cần phá hủy căn, không cần phá hủy cảnh. Chỉ cần tách ra.
Và bài kết thúc phẩm bằng kệ tóm tắt — mười bài, mười tên:
Định tĩnh, lạc, bằng sự đoạn trừ, / vực thẳm, bằng sự cần thấy; / mũi tên, bệnh, / vô thường, lấy xúc làm gốc.
Mười bài trong bốn dòng. Đó là cách các bộ kinh Pali ghi nhớ: bằng kệ, không bằng số.
Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya) — bộ kinh thứ ba trong Kinh tạng Pali. Đây là Tương Ưng Thọ (Vedanāsaṃyutta), tương ưng thứ 36.
Phẩm Có Kệ (Sagāthāvagga) — phẩm thứ nhất của Tương Ưng Thọ.
Kinh Lấy Xúc Làm Gốc (Phassamūlakasutta) — bài thứ mười.
"Này các tỳ-kheo, ba thọ này do xúc mà sinh, lấy xúc làm gốc, lấy xúc làm nhân, lấy xúc làm duyên.
Ba thọ ấy là gì?
Thọ lạc, thọ khổ, thọ không khổ không lạc.
Này các tỳ-kheo, do duyên một xúc đáng cảm thọ lạc, thọ lạc khởi lên.
Do sự chấm dứt của chính xúc đáng cảm thọ lạc ấy, thì thọ lạc — cái được sinh ra do duyên xúc ấy, cái thuộc về xúc ấy — chấm dứt, lắng xuống.
Này các tỳ-kheo, do duyên một xúc đáng cảm thọ khổ, thọ khổ khởi lên.
Do sự chấm dứt của chính xúc đáng cảm thọ khổ ấy, thì thọ khổ — cái được sinh ra do duyên xúc ấy, cái thuộc về xúc ấy — chấm dứt, lắng xuống.
Này các tỳ-kheo, do duyên một xúc đáng cảm thọ không khổ không lạc, thọ không khổ không lạc khởi lên.
Do sự chấm dứt của chính xúc đáng cảm thọ không khổ không lạc ấy, thì thọ không khổ không lạc — cái được sinh ra do duyên xúc ấy, cái thuộc về xúc ấy — chấm dứt, lắng xuống.
Ví như, này các tỳ-kheo, hai thanh củi cọ vào nhau, chà xát vào nhau, thì hơi nóng sinh ra, lửa phát sinh.
Nhưng khi hai thanh củi ấy được tách ra, được đặt riêng ra, thì hơi nóng ấy chấm dứt, lắng xuống.
Cũng vậy, này các tỳ-kheo, ba thọ này do xúc mà sinh, lấy xúc làm gốc, lấy xúc làm nhân, lấy xúc làm duyên.
Do duyên xúc ấy, các thọ ấy khởi lên; do sự chấm dứt của xúc ấy, các thọ ấy chấm dứt."
Bài thứ mười.
Phẩm Có Kệ, phẩm thứ nhất của Tương Ưng Thọ, đến đây là hết.
Kệ tóm tắt phẩm:
Định tĩnh, lạc, bằng sự đoạn trừ,
vực thẳm, bằng sự cần thấy;
mũi tên, bệnh,
vô thường, lấy xúc làm gốc.
Bản dịch tiếng Việt hiện đại, dịch từ nguyên bản Pali, đối chiếu bản Bhikkhu Sujato trên SuttaCentral. Mọi chỗ phải chọn giữa hai cách hiểu đều được ghi trong chú thích.