Tương Ưng Bộ · SN 12.12
Kinh Moḷiyaphagguna
Moḷiyaphaggunasutta — bài thứ hai
Giới thiệu bài kinh
Bối cảnh và những chỗ dễ hiểu sai. Nên đọc nếu đây là lần đầu.
Kinh Moḷiyaphagguna (Moḷiyaphaggunasutta) là bài mà Đức Thế Tôn từ chối trả lời — năm lần liên tiếp.
Tôn giả Phagguna, người búi tóc, hỏi một câu rất tự nhiên:
Bạch Thế Tôn, ai là người thọ dụng thức ăn là thức?
Và Ngài đáp:
Câu hỏi ấy không hợp lý. Ta không nói có một người thọ dụng. Nếu Ta nói có một người thọ dụng, thì mới hợp lý để hỏi "ai là người thọ dụng?". Nhưng Ta không nói như vậy.
Rồi Ngài đưa câu hỏi đúng:
Vì Ta không nói như vậy, nên câu hỏi hợp lý sẽ là: "Thức ăn là thức ấy dùng cho cái gì?"
Và cứ thế năm lần: ai xúc chạm? ai cảm thọ? ai tham ái? ai chấp thủ? — năm lần "câu hỏi ấy không hợp lý". Mỗi lần, câu trả lời đúng được đổi từ "ai" sang "do duyên gì".
Đây là chỗ tinh tế nhất của cả bộ Tương Ưng Nhân Duyên, và cũng là chỗ dễ hiểu lầm nhất. Đức Thế Tôn không nói là không có ai. Ngài nói: cách hỏi "ai" đã giả định sẵn một cái gì đó đứng sau hành động — và chính giả định ấy là thứ cần được gỡ.
Thay vào đó, Ngài chỉ vào cấu trúc: xúc có mặt vì sáu xứ; thọ có mặt vì xúc; ái có mặt vì thọ. Không cần ai ngồi sau. Chỉ cần điều kiện này nuôi điều kiện kia.
Đó không phải một sự phủ nhận. Đó là một lời mời: thử nhìn xem, nếu bỏ cái "ai" ấy ra, chuỗi này vẫn chạy đúng như vậy.
Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya) — bộ kinh thứ ba trong Kinh tạng Pali. Đây là Tương Ưng Nhân Duyên (Nidānasaṃyutta), tương ưng thứ 12.
Phẩm Thức Ăn (Āhāravagga) — phẩm thứ hai của Tương Ưng Nhân Duyên.
Kinh Moḷiyaphagguna (Moḷiyaphaggunasutta) — bài thứ hai.
Một thuở nọ, Đức Thế Tôn trú tại Sāvatthī.
"Này các tỳ-kheo, có bốn loại thức ăn để duy trì các chúng sinh đã sinh và hỗ trợ những chúng sinh đang tìm chỗ sinh.
Bốn loại ấy là gì?
Thức ăn vật chất, thô hay tế; xúc là thứ hai; tư niệm là thứ ba; thức là thứ tư.
Này các tỳ-kheo, đó là bốn loại thức ăn để duy trì các chúng sinh đã sinh và hỗ trợ những chúng sinh đang tìm chỗ sinh."
Khi nghe vậy, Tôn giả Moḷiyaphagguna bạch Đức Thế Tôn:
"Bạch Thế Tôn, ai là người thọ dụng thức ăn là thức?"
Đức Thế Tôn đáp: "Câu hỏi ấy không hợp lý.
Ta không nói có một người thọ dụng.
Nếu Ta nói có một người thọ dụng, thì mới hợp lý để hỏi:
'Ai là người thọ dụng?'
Nhưng Ta không nói như vậy.
Vì Ta không nói như vậy, nên câu hỏi hợp lý sẽ là:
'Thức ăn là thức ấy dùng cho cái gì?' — đó mới là câu hỏi hợp lý.
Và câu trả lời hợp lý cho câu ấy là:
'Thức ăn là thức là điều kiện cho sự tái sinh vào một cõi sống mới trong tương lai. Khi cái ấy có mặt thì có sáu xứ; sáu xứ duyên xúc.'"
"Bạch Thế Tôn, ai xúc chạm?"
Đức Thế Tôn đáp: "Câu hỏi ấy không hợp lý.
Ta không nói có một người xúc chạm.
Nếu Ta nói có một người xúc chạm, thì mới hợp lý để hỏi:
'Ai là người xúc chạm?'
Nhưng Ta không nói như vậy.
Vì Ta không nói như vậy, nên câu hỏi hợp lý sẽ là:
'xúc do duyên gì?' — đó mới là câu hỏi hợp lý.
Và câu trả lời hợp lý cho câu ấy là:
'sáu xứ duyên xúc, xúc duyên thọ.'"
"Bạch Thế Tôn, ai cảm thọ?"
Đức Thế Tôn đáp: "Câu hỏi ấy không hợp lý.
Ta không nói có một người cảm thọ.
Nếu Ta nói có một người cảm thọ, thì mới hợp lý để hỏi:
'Ai là người cảm thọ?'
Nhưng Ta không nói như vậy.
Vì Ta không nói như vậy, nên câu hỏi hợp lý sẽ là:
'thọ do duyên gì?' — đó mới là câu hỏi hợp lý.
Và câu trả lời hợp lý cho câu ấy là:
'xúc duyên thọ, thọ duyên ái.'"
"Bạch Thế Tôn, ai tham ái?"
Đức Thế Tôn đáp: "Câu hỏi ấy không hợp lý.
Ta không nói có một người tham ái.
Nếu Ta nói có một người tham ái, thì mới hợp lý để hỏi:
'Ai là người tham ái?'
Nhưng Ta không nói như vậy.
Vì Ta không nói như vậy, nên câu hỏi hợp lý sẽ là:
'ái do duyên gì?' — đó mới là câu hỏi hợp lý.
Và câu trả lời hợp lý cho câu ấy là:
'thọ duyên ái, ái duyên thủ.'"
"Bạch Thế Tôn, ai chấp thủ?"
Đức Thế Tôn đáp: "Câu hỏi ấy không hợp lý.
Ta không nói có một người chấp thủ.
Nếu Ta nói có một người chấp thủ, thì mới hợp lý để hỏi:
'Ai là người chấp thủ?'
Nhưng Ta không nói như vậy.
Vì Ta không nói như vậy, nên câu hỏi hợp lý sẽ là:
'Thủ do duyên gì?' — đó mới là câu hỏi hợp lý.
Và câu trả lời hợp lý cho câu ấy là:
'Ái duyên thủ;
thủ duyên hữu; hữu duyên sinh; sinh duyên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi.'
Như vậy là sự sinh khởi của toàn bộ khối khổ này.
Này Phagguna, nhưng do sự ly tham và chấm dứt của sáu xúc xứ không còn dư tàn, xúc chấm dứt;
xúc chấm dứt nên thọ chấm dứt;
thọ chấm dứt nên ái chấm dứt;
ái chấm dứt nên thủ chấm dứt;
thủ chấm dứt nên hữu chấm dứt;
hữu chấm dứt nên sinh chấm dứt;
sinh chấm dứt nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não chấm dứt.
Như vậy là sự chấm dứt của toàn bộ khối khổ này."
Kinh Moḷiyaphagguna, bài thứ hai, đến đây là hết.
Bản dịch tiếng Việt hiện đại, dịch từ nguyên bản Pali, đối chiếu bản Bhikkhu Sujato trên SuttaCentral. Mọi chỗ phải chọn giữa hai cách hiểu đều được ghi trong chú thích.