Tương Ưng Bộ · SN 22.126
Kinh Pháp Sinh Khởi
Samudayadhammasutta — bài thứ một
Giới thiệu bài kinh
Bối cảnh và những chỗ dễ hiểu sai. Nên đọc nếu đây là lần đầu.
Kinh Pháp Sinh Khởi (Samudayadhammasutta) là bài dài nhất của phẩm Vô Minh, và là bài mở đầu — nhưng nó không nói gì mới. Nó chỉ nói chậm hơn.
Một tỳ-kheo hỏi Đức Thế Tôn: vô minh là gì? Và câu trả lời triển khai mỗi uẩn thành ba mặt:
Này tỳ-kheo, đó là khi người phàm phu không học không hiểu đúng như thật sắc — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi. Không hiểu sắc — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt. Không hiểu sắc — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Rồi lặp cho thọ, tưởng, các hành, thức. Rồi lặp lại toàn bộ một lần nữa với minh thay cho vô minh.
Ba mặt ấy rất đáng để ý: cái đang sinh, cái đang diệt, và cái đang sinh-diệt cùng lúc. Một người có thể thấy cái này đang sinh mà quên nó đang diệt; thấy nó đang diệt mà quên nó đang sinh tiếp; hoặc thấy cả hai mà vẫn không thấy rằng cả hai đang xảy ra ngay bây giờ, nơi cái mình đang gọi là "tôi".
Đó là lý do bài này được đặt đầu phẩm: nó đưa ra cái khung, rồi mười bài sau chỉ nói lại cái khung ấy bằng những cách khác nhau.
Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya) — bộ kinh thứ ba trong Kinh tạng Pali. Đây là Tương Ưng Uẩn (Khandhasaṃyutta), tương ưng thứ 22.
Phẩm Vô Minh (Avijjāvagga) — phẩm thứ tám của Tương Ưng Uẩn.
Kinh Pháp Sinh Khởi (Samudayadhammasutta) — bài thứ một.
Một thuở nọ, Đức Thế Tôn trú tại Sāvatthī.
Bấy giờ một tỳ-kheo đi đến chỗ Đức Thế Tôn, đảnh lễ Ngài, ngồi xuống một bên và bạch:
"Bạch Thế Tôn, người ta nói 'vô minh'.
Vô minh là gì?
Và thế nào được gọi là người vô minh?"
"Này tỳ-kheo, đó là khi người phàm phu không học không hiểu đúng như thật sắc — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi.
Vị ấy không hiểu đúng như thật sắc — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt.
Vị ấy không hiểu đúng như thật sắc — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Vị ấy không hiểu đúng như thật thọ — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi.
Vị ấy không hiểu đúng như thật thọ — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt.
Vị ấy không hiểu đúng như thật thọ — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Vị ấy không hiểu đúng như thật tưởng — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi; không hiểu tưởng — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt; không hiểu tưởng — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Vị ấy không hiểu đúng như thật các hành — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi.
Vị ấy không hiểu đúng như thật các hành — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt.
Vị ấy không hiểu đúng như thật các hành — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Vị ấy không hiểu đúng như thật thức — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi.
Vị ấy không hiểu đúng như thật thức — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt.
Vị ấy không hiểu đúng như thật thức — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Đó được gọi là vô minh.
Và đó là cách được gọi là người vô minh."
Khi nghe vậy, tỳ-kheo ấy bạch Đức Thế Tôn:
"Bạch Thế Tôn, người ta nói 'minh'.
Minh là gì?
Và thế nào được gọi là người có minh?"
"Này tỳ-kheo, đó là khi vị thánh đệ tử đã học hiểu đúng như thật sắc — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi.
Vị ấy hiểu đúng như thật sắc — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt.
Vị ấy hiểu đúng như thật sắc — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Vị ấy hiểu đúng như thật thọ — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi.
Vị ấy hiểu đúng như thật thọ — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt.
Vị ấy hiểu đúng như thật thọ — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Vị ấy hiểu đúng như thật tưởng — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi; hiểu tưởng — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt; hiểu tưởng — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Vị ấy hiểu đúng như thật các hành — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi.
Vị ấy hiểu đúng như thật các hành — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt.
Vị ấy hiểu đúng như thật các hành — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Vị ấy hiểu đúng như thật thức — thứ có tính sinh khởi — là thứ có tính sinh khởi.
Vị ấy hiểu đúng như thật thức — thứ có tính hoại diệt — là thứ có tính hoại diệt.
Vị ấy hiểu đúng như thật thức — thứ có tính sinh khởi và hoại diệt — là thứ có tính sinh khởi và hoại diệt.
Đó được gọi là minh.
Và đó là cách được gọi là người có minh."
Kinh Pháp Sinh Khởi, bài thứ nhất, đến đây là hết.
Bản dịch tiếng Việt hiện đại, dịch từ nguyên bản Pali, đối chiếu bản Bhikkhu Sujato trên SuttaCentral. Mọi chỗ phải chọn giữa hai cách hiểu đều được ghi trong chú thích.